Przygody psa i sowy. Bajki o uważności

Jak pomóc dziecku zatrzymać się, zauważyć emocje, poradzić sobie ze zmartwieniami i odzyskać spokój?

Możemy powiedzieć dziecku: „uspokój się”, „nie martw się”, „poczekaj”, „skup się”. Tylko co właściwie ma zrobić dziecko, żeby się uspokoić? Jak ma przestać się martwić? W jaki sposób może poradzić sobie ze złością, strachem, niecierpliwością albo natłokiem myśli?

„Przygody psa i sowy. Bajki o uważności” Agnieszki Jankowskiej-Figaj to zbiór opowieści, które wprowadzają dzieci w świat uważności poprzez historie, rozmowę i doświadczenie.

Książka rezygnuje z długich wykładów i abstrakcyjnych definicji. Zamiast nich proponuje bohaterów, których można polubić, sytuacje bliskie dziecięcemu doświadczeniu oraz pytania i ćwiczenia, które pomagają przenieść to, co wydarzyło się w bajce, do codziennego życia dziecka.

Już na początku książka zaprasza młodego czytelnika, aby na chwilę zamknął oczy, posłuchał otaczających go dźwięków, zauważył swoje samopoczucie i sprawdził, co czuje jego ciało. Dzięki temu uważność przestaje być samym tematem opowieści: dziecko może jej doświadczyć na własnej skórze.

Pies, który czuje i działa. Sowa, która pomaga się zatrzymać

Głównymi bohaterami książki są Pies i Sowa – bardzo różni, ale właśnie dlatego tak dobrze się uzupełniają.

Pies jest ciekawy świata i ostrożny, choć zdarza mu się też działać impulsywnie. Czasem ma trudność z kontrolowaniem emocji, nie zawsze chętnie próbuje nowych rzeczy. Jednocześnie jest dobrym przyjacielem i chętnie pomaga innym.

Sowa jest uważną obserwatorką i świetną słuchaczką. Potrafi zrobić przerwę, pomyśleć, przyjrzeć się sytuacji i poszukać rozwiązania. Kiedy sama traci równowagę, zatrzymuje się i wraca do uważnego oddychania. Ważną rolę odgrywa też jej empatia.

W tej parze łatwo zobaczyć dwa sposoby reagowania, które znamy z codzienności. Jeden każe natychmiast działać, drugi pozwala się zatrzymać, sprawdzić, co się właściwie wydarzyło, i dopiero wtedy wybrać odpowiedź.

Pies, przeżywając kolejne przygody, stopniowo odkrywa, że emocję można zauważyć, oddech można obserwować, uwagę można ćwiczyć, a myśl nie zawsze musi decydować o tym, co za chwilę zrobimy.

Bajki, które stają się początkiem rozmowy

Każda przygoda stawia bohaterów przed innym doświadczeniem. Pojawiają się strach i niepokój, zmartwienia, trudność z koncentracją, niecierpliwość, silne uczucia, relacje z innymi, uważne korzystanie ze zmysłów, szczęście, wdzięczność czy życzliwość.

Kiedy Pies przestraszy się nieznanego dźwięku i tajemniczego kopczyka, jego ciało natychmiast reaguje przyspieszonym biciem serca i szybszym oddechem, pojawia się też napięcie. Sowa pomaga mu zwrócić uwagę na oddychanie. Później czytelnik może przyjrzeć się własnej reakcji na niepokój i wykonać ćwiczenie uspokajającego oddechu.

Innym razem Pies odkrywa świat poprzez zmysły. Historia prowadzi do pytań o to, co widzimy i słyszymy, a także co czujemy, a następnie do prostych ćwiczeń obserwacji oraz świadomego poznawania jedzenia za pomocą wzroku, dotyku, węchu i smaku.

Pojawiają się także zmartwienia, które potrafią zająć bardzo dużo miejsca w głowie. Dziecko jest zachęcane do przyjrzenia się temu, czym się martwi, i zastanowienia się, które obawy dotyczą rzeczy mogących rzeczywiście się wydarzyć, a które nie.

Są też chwile, w których Pies próbuje się skupić, ale jego uwaga nieustannie gdzieś odpływa. Odkrywa wtedy coś ważnego: koncentracja nie zawsze przychodzi od razu, a obserwowanie oddechu i wracanie uwagą do chwili obecnej wymaga praktyki.

To właśnie ten mechanizm (opowieść → doświadczenie bohatera → pytanie → własne doświadczenie dziecka → ćwiczenie) sprawia, że książka może być czymś więcej niż zbiorem bajek.

Od słuchania do obserwowania siebie

Ważną częścią książki są pojawiające się po opowieściach pytania w rodzaju „Ciekawe, jak Ty tak masz?”.

Chodzi w nich o to, żeby dziecko skierowało uwagę na siebie, a nie o znalezienie jednej „dobrej” odpowiedzi:

Co teraz czuję? Co dzieje się z moim ciałem? Jak oddycham, kiedy się boję? O czym myślę? Co mnie martwi? Co pomaga mi się uspokoić? Kiedy czuję szczęście? Jak moje słowa i zachowanie wpływają na innych?

Dzięki temu wspólne czytanie może naturalnie zamienić się w rozmowę między dzieckiem a dorosłym, bez przepytywania i moralizowania.

To szczególnie cenna możliwość dla rodziców i opiekunów, którzy czasami widzą, że dziecko coś przeżywa, ale trudno mu jeszcze znaleźć słowa, aby o tym opowiedzieć.

Bohater książki może stać się wtedy bezpiecznym punktem wyjścia: najpierw rozmawiamy o Psie, a dopiero później możemy zapytać: „A jak jest u Ciebie?”.

Uważność, którą można ćwiczyć

Książka zawiera konkretne propozycje aktywności związanych z tematami poszczególnych historii.

Dziecko może między innymi obserwować swój oddech i ćwiczyć spokojne oddychanie, korzystać świadomie ze zmysłów, przyglądać się własnym zmartwieniom, ćwiczyć koncentrację, zauważać szczęśliwe chwile i praktykować wdzięczność oraz zastanawiać się nad znaczeniem życzliwości i drobnych dobrych gestów. W książce spacer z wdzięcznością łączy uważność, ruch, kontakt z naturą i budowanie rodzinnych więzi.

Z kolei ćwiczenie dotyczące uprzejmości pokazuje dziecku za pomocą prostego doświadczenia z wodą, że zarówno mały, jak i większy gest może wywołać „falę” i wpłynąć na drugiego człowieka.

Ćwiczenia wynikają bezpośrednio z tego, czego przed chwilą doświadczyli bohaterowie, więc nie funkcjonują w oderwaniu od historii. Dzięki temu dziecko najpierw spotyka określoną sytuację w bezpiecznej przestrzeni bajki, a później może odnieść ją do siebie.

Książka także dla dorosłego

„Przygody psa i sowy” można czytać po prostu jako bajki, ale warto dać sobie więcej czasu.

Zatrzymać się po historii. Porozmawiać. Zadać jedno z proponowanych pytań. Zrobić razem ćwiczenie. Wrócić do niego za kilka dni.

Nie trzeba też realizować książki „od początku do końca”. Można sięgać po wybraną opowieść wtedy, kiedy jej temat staje się szczególnie aktualny: gdy dziecku trudno się uspokoić, coś je martwi, nie może się skoncentrować, niecierpliwi się albo potrzebuje rozmowy o tym, co czuje.

Dzięki temu książka sprawdzi się zarówno w rodzinnym czytaniu, jak i podczas pracy z grupą dzieci.

Może być inspiracją dla rodziców i opiekunów, nauczycieli przedszkolnych i szkolnych, pedagogów, psychologów oraz innych osób pracujących z dziećmi, wszędzie tam, gdzie opowieść może otworzyć przestrzeń do rozmowy o emocjach, uważności, relacjach i sposobach reagowania.

Nie chodzi o to, żeby zawsze być spokojnym

Jedna z ważnych wartości tej książki kryje się w samym Psie.

Pies nie jest bohaterem, który wszystko już potrafi. Złości się. Boi. Martwi. Niecierpliwi. Rozprasza. Czasem reaguje, zanim zdąży pomyśleć.

I właśnie dlatego może być dzieciom bliski.

Bohater doświadcza różnych stanów i stopniowo uczy się zauważać, co się z nim dzieje. Uważność nie oznacza tu konieczności bycia przez cały czas spokojnym i grzecznym.

Gdy jego myśli zaczynają wirować i skupienie znika, nie oznacza to porażki. Może wrócić uwagą do oddechu i spróbować ponownie. W jednej z historii pojawia się prosta konstatacja: czasem udaje się skoncentrować, czasem nie.

To ważny komunikat także dla dorosłego towarzyszącego dziecku: uważność jest czymś, czego można się uczyć poprzez praktykę i doświadczenie.

Dobra książka do wspólnego czytania i wspólnego zatrzymywania się

„Przygody psa i sowy. Bajki o uważności” mogą pomóc stworzyć przestrzeń na coś, na co w codziennym pośpiechu często brakuje czasu: zatrzymanie się przy tym, co dziecko właśnie czuje i doświadcza.

Pies przeżywa. Sowa obserwuje i towarzyszy. A dziecko może sprawdzić, jak ono samo „tak ma”.

Czytanie tej książki dziecku to dopiero początek: najwięcej daje przeżycie jej razem.

W książce znajdziesz:

• opowieści o przygodach Psa, Sowy i innych mieszkańców leśnego świata,
• historie poruszające temat emocji, zmartwień, uwagi, cierpliwości, życzliwości, szczęścia i relacji,
• pytania zachęcające dziecko do rozmowy o własnych doświadczeniach,
• ćwiczenia uważnego oddychania i obserwowania ciała,
• aktywności angażujące zmysły,
• ćwiczenia dotyczące zmartwień, koncentracji, wdzięczności i uprzejmości,
• pomysły, które można wykorzystać podczas wspólnego czytania w domu oraz pracy z dziećmi.

Dla kogo?
Dla rodziców i opiekunów szukających książki, która daje pretekst do ważnych rozmów z dzieckiem, a także dla nauczycieli, pedagogów, psychologów i innych osób pracujących z dziećmi, które chcą wykorzystywać opowieść jako punkt wyjścia do rozmowy i ćwiczeń uważności.

„Przygody psa i sowy. Bajki o uważności”: czasami najważniejszym krokiem jest po prostu zatrzymać się, żeby zauważyć i poczuć.